آنچه كه در شرع آداب توبه ناميده مىشود ؛ مثل : استغفار و انجام عمل صالح و ترك گناه و ديگر مسائلى كه در روايات آمده و كتابهاى اخلاقى به آن اشاره كرده‌اند ، به اين مطلب برمىگردد . « توبه همان بازگشت ارادى از زشتى و گناه به طاعت است . » عبوديت تنها در ظرف اختيار محقّق مىشود كه همان زندگى دنياست ، كه سطح اختيار مىباشد ؛ امّا در امورى كه بنده اختيار ندارد ، در انتخاب هريك از راههاى شايستگى و تبهكارى ، نيكبختى و تيره‌روزى جاى توبه نيست . توبه در مسائلى كه به حقوق مردم مربوط است از اين باب است ؛ البتّه در رابطه با حقوق خداوند هم درست است . امّا آنچه كه به حقوق مردم مربوط مىشود ، نيازمند زدودن آن بدى و جلب رضايت آنهاست ؛ چون خداوند به حقوق مردم در مال ، آبرو و جانشان احترام گذاشته و تجاوز به يكى از آنها را ظلم و تجاوز برشمرده است ؛ و او منزّه است از اين كه بدون سرزدن گناهى ، چيزى از آنان را ، كه خود قرار داده است ، بستاند . خود نيز فرموده است : إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً « 1 » .

--> ( 1 ) - يونس ( 10 ) آيهء 44 : خدا به هيچ‌وجه به مردم ستم نمىكند .